گليم چيست؟

واژه گليم بطور ساده يك فرش با بافت صاف يا يك نوع قالی بدون كرك يا خواب گره خورده است. نام اين فرش در زبانهای مختلف بانواع گوناگون بسياری استعمال می شود. گليم درافغانستان كيليم در اوكراين، پلاس در قفقاز، لياط در سوريه و لبنان، چيليم در رومانی و همچنين كيليم در تركيه و لهستان و مجارستان و صربستان از جمله نامهای متفاوت آن است بعلاوه صنعت صاف بافی بشكلی در همه جهان از دشتهای وسيع آمريكا تا اسكانديناوی و اندونزی يافت می شود. گهگاهی فقط شباهتی در ساخت آنچه توليد مي شود وجود دارد ليكن ديسيپلينی كه ناشي از مواد و تكنيك كار است اغلب منجر به شباهتهای بارزی در نقوش و هيئت فرشها مي گردد.

تا همين اواخر گليم بطور كلي توسط مجموعه داران و سوداگران قاليهاس مشرق زمين فرشي بسيار نازل و ناچيز تصور مي شد. اين نظريه بين نسلهاي متمادی متداول بود و در اكثر كتابهایی كه دربارۀ قالی تدوين شده، دربارۀ گليم بعنوان يك فرآوردۀ سادۀ عشايری فقط به چند سطر اكتفاء كرده اند. در هر حال در دو دهه اخير بلحاظ علاقمندی نسبت به جنبه های تزئينی سودمند و قابليت جمع آوری اين اجناس جالب گرايشی بسيار بدان پديدار گشته است و امروزه انواع گليم در سراسر دنيای غرب طالبان و طرفداران روزافزونی كسب كرده است.

فن تخت بافی شامل رشته های پشم و مو يا الياف نباتی درهم بافته، بايد برحسب احتياجات اساسی تمدنهای اوليه براي پوشش و پناهگاه و وسيلۀ انبار كردن و همچنين براي وسائل راحتی ساده مانند فرش و مخّده بوجود آمده باشد. در تاريخ به بافندگان و پارچۀ بافته شده اشارات بسياری رفته است. حماسه ايليادهمرو نوشته های نويسندگان بعدی دورۀ قديم روشن ساخته اند كه فن بافندگی يك پيشۀ با رونق زمانهای كهن بوده است. نقاشيهای مقابر مصری آن دوره و ادوار پيش از آن، زنانی را نقش نموده اند كه مشغول پارچه بافی اند و در كتاب مقدس اشارت بسياری به نساجان و ابزارهای آنها شده است.

اهلی كردن و اصلاح نژاد گوسفند و بز و شتر و اسب بدان معنی بود كه پشم و مو جهت بافتن بسهولت در دسترس قرار داشته است و مواد رنگرزی از منابع حيوانی و نباتی تركيب مي گرديد. محصول لطيفترين پشم تنيده و رنگ در دنيای كهن جنبۀ پر تصنع و ظرافت جهانی پيدا كرده بود. پشم از فققاز و مواد رنگرزي از افريقای شمالی و هندوستان در سرتاسر مديترانه و آسيا معامله مي شد و گليمهای بافته نيز از جملۀ مهمترين اقلام بازرگاني و معاملۀ پاياپای بود. كمتر فرش تخت بافت قديمی مربوط به پيش از 250 سال قبل بجا مانده تا بتوان برای پيدا كردن پيشينۀ گليم بافته سررشته ای بدست دهد. موی حيوانی و الياف گياهی با گذشت چند قرن پوسيده شده متلاشی مي گردند مگر اينكه در شرائط فوق العاده ای از آنها نگاهداری شود. در هر حال محقق است كه گليم يك شئی اساساً تزئينی، اثاثی قابل حمل عملی، در طی روزگاری دراز برای مردم خاورميانه و آسيا بوده است.

گليم همراه جواهرات و لباس، وسائل خيمه و خرگاه و يراق حيوانات،‌هويت طوايف روستانشين و عشاير صحراگرد را تشكيل می داده است. گليم بعنوان فرش روی زمين و ديوارهای خيمه و خانه ها و مساجد و پوشش حيوانات و كيسه و خورجين توليد مي شد و بيشتر آنها مورد استعمال خانوادگی و شخصی داشت هرچند كه برخي از روستاها و شهرهای ايران و آسيای صغير در قرون هفده، هيجده بخاطر توليد گليم و تجارت آن شهرت يافتند. ثروت خانواده بصورت گليم و قالی، فلزات قيمتی و حيوانات ذخيره مي شد و هنگام قحطی و بحرانهای اقتصادی اين اموال را مي توانستند در مقابل غله معامله كنند و يا اينكه به پول رايج محلی تبديل نموده و در نزديكترين بازارهای شهری از آن استفاده نمايند.